Чурапчытаа5ы ДЮСШ 20 сыллаах үбүлүөйүнэн

Бу сыллар усталарыгар уопсай үлэҕэ элбэх ситиһиилээхпит, үгүс көлүөнэ ыччат үөрэнэн, эт-хаан, өй-санаа өттүнэн сайдан таҕыстылар. Оскуолаҕа дьарыктаммыт оҕолор Арассыыйа, Уһук Илин уонна Сибиир, өрөспүүбүлүкэ араас таһымнаах күрэхтэһиилэрин кыайыылаахтарынан буоллулар. Үгүс оҕолор бэйэлэрин олохторугар, успуорка үрдүкү ситиһиигэ тиийбэтэх да буоллахтарына, олоххо сыаллаах, ситиһиилээх буола үөрэнэн, сайдан, олох киэҥ аартыгар үктэннилэр. Бүгүҥҥү күҥҥэ улуустааҕы оҕо ыспартыыбынай оскуолатыгар 38 үлэһит, онтон 21 тириэньэр-учуутал үлэлиир. Улууспут дьаһалтатын, үөрэх салалтатын өйөбүллэринэн 7 нэһилиэккэ 11 успуорт көрүҥэр – көҥүл тустууга, боксаҕа, волейболга, теннискэ, буулдьанан ытыыга, сүүрүүгэ, хотугу многоборьеҕа, гиирэҕэ, мас тардыһыытыгар, атах оонньуутугар, аэробикаҕа уопсайа 720 оҕо хабыллан сылдьар, саҥалыы ирдэбилинэн былааннаах үлэ тэтимнээхтик ыытыллар.

1999 сыл Чурапчы улууһун дьаһалтатын баһылыга Алексей Алексеевич Шадрин атырдьах ыйын 30 күнүнээҕи 405 нүөмэрдээх дьаһалынан улуустааҕы үөрэх салалтатын иһинэн оҕо ыспартыыбынай оскуолатын аһар туһунан уурааҕа тахсыбыта. Улууска оҕолор маассабай көрүҥнэринэн дьарыктанар усулуобуйаларын тэрийэргэ оҕо улуустааҕы оскуолата аһыллыытын боппуруоһа сытыытык турбута. Бу кэмнэргэ улууспутугар 1957 сылтан Чурапчытааҕы педагогическай училище баазатыгар аһыллыбыт өрөспүүбүлүкэтээҕи оҕо ыспартыыбынай интэринээт- оскуолата бэйэтэ киэҥ устуоруйалаах, Олимп чыпчаалыгар тиийэ ситиһиилэрдээх. 1991 сылтан Дмитрий Коркин аатын үрдүктүк сүгэр оскуола улууспутугар таһаарыылаахтык үлэлиир. Ол кэмнэргэ улуустааҕы үөрэх салалтатын начаалынньыгынан үлэлии олорбут Михаил Никифоров, ыспартыыбынай интэринээт-оскуола дириэктэрэ Михаил Дмитриевич Гуляев быһаччы дьаһалларынан, кыттыыларынан оҕо успуордун оскуолата эбии үөрэхтээһин быһыытынан аһыллыбыта. Маҥнай, Чурапчыга оройуон киинигэр баар Афанасий Кирикович Софронов аатынан ыспартыыбынай саалаҕа үлэ саҕаламмыта.

Успуорт оскуола бастакы дириэктэринэн РФ физическэй култуураҕа уонна успуорка туйгуна, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, СӨ «Урожай» ФСО Бочуоттаах үлэһитэ Виктор Семенович Дьяконов анаммыта. Чурапчы орто оскуолатыгар сүрүн болҕомто ууруллан, остуол тэнииһигэр, мас тардыһыытыгар, волейболга дьарык саҕаламмыта. Тириэньэрдэринэн – остуол тэнииһигэр Светлана Николаевна Башарина, мас тардыһыытыгар Алексей Артемович Попов, волейболга Владислав Николаевич Кривошапкин саҕалаабыттара. Нэһилиэктэргэ Мугудайга буулдьанан ытыыга Иван Степанович Захаров, Одьулууҥҥа мас тардыһыытыгар Егор Савельевич Капитонов, Кытаанахха хайыһар отделениетыгар Алексей Николаевич Терютин үлэлээбиттэрэ. Хатылыга бокса тириэньэринэн Григорий Михайлович Кривошапкин, Хайахсыкка остуол тэнииһигэр Семен Дмитриевич Васильев, Дириҥҥэ волейболга Иван Прокопьевич Флегонтов үлэлэрин тэтимнээхтик саҕалаабыттара.

Ол курдук, остуол тэнииһигэр 1999–2001 сылларга Светлана Николаевна Башарина дьарыктыыр оҕолоро өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэни ылбыттара, биирдиилээн чөмпүйүөннэр, призёрдар тахсыбыттара. Мас тардыһыытыгар Алексей Артемович Попов иитиллээччилэрэ хамаанданан өрөспүүбүлүкэҕэ бастакы миэстэ буолары ситиспиттэрэ. 2001 сыллаахха Дириҥ нэһилиэгин филиалын тириэньэрэ Иван Прокопьевич Флегонтов салайааччылаах улуус үөрэнээччилэрин хамаандата уолаттарга өрөспүүбүлүкэҕэ бастаабыттара.

1999 сыл Мугудайга Иван Степанович Захаров үлэлэтэр филиалын үөрэнээччилэрэ буулдьанан ытыыга, байыаннай–прикладной многоборьеҕа өрөспүүбүлүкэҕэ кыайан, Санкт-Петербурга Арассыыйа чөмпүйэнээтигэр кыттыбыттара. Алтыс кылаас үөрэнээччитэ Нарыйа Жергина сахалартан дьахталларга бу көрүҥҥэ бастакынан Арассыыйа успуордун маастарын нуорматын толорон. 2004 сыллаахха «Азия оҕолоро» үһүс ыспартыыбынай оонньууларга тэрийэр хамыыһыйа састаабыгар дириэктэр Виктор Семенович Дьяконов, тириэньэр Светлана Николаевна Башарина үөрэх миниистирин дьаһалынан үлэлээбиттэрэ. Үс үөрэнээччибит Володя Тарабукин, Дима Григорьев волейболга, Саргы Иванова остуол тэнииһигэр өрөспүүбүлүкэ сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар киирэн күрэхтэспиттэрэ. 2008 сыллаахха «Азия оҕолоро» төрдүс норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга Одьулуун филиалын мас тардыһыытыгар Егор Капитонов иитиллээччилэрэ Ньургун Седалищев, Саша Иванов иккис миэстэ буолбуттара.

Ыаллыы сытар илин эҥээр оҕо ыспартыыбынай оскуолаларын кытары бииргэ үлэлэһии, үлэ уопутун атастаһыы, хардарыта сибээс олохтоммута. Кытай норуодунай өрөспүүбүлүкэтин Харбин куорат университетын тэниискэ тириэньэрин уонна Чурапчытааҕы успуорт үнүстүүтүн холбоһуктаах сэминээрдэрэ, тэниискэ маастар кылаастар ыытыллыбыттара.

1999-2005 сылларга уопсайа 1 Арассыыйа маастара, 4 маастарга хандьыдаат, 1 Арассыыйа чөмпүйэнээтин призёра, 2 Арассыыйа первенствотын призёра, 4 Арассыыйа турнирдарын чөмпүйүөннэрэ, СӨ оҕолорго 44 чөмпүйүөнэ, 61 призёра бэлэмнэммиттэрэ. Бастакы биэс сылга ыытыллыбыт күрэхтэһиилэргэ ситиһиилээх оскуолабыт бастыҥ оҕолорунан киэн туттабыт: Дьулус Яковлев, Сеня Яковлев, Ньургун Осипов, Миша Платонов, Гриша Платонов, Надя Федулова уо д.а.

Бу сылларга Устаап бигэргэнэн, тэрилтэ нормативнай-правовой докуомуоннара оҥоһуллубуттара уонна уопсай үлэҕэ көҥүл, лицензия Саха сирин үөрэхтээһиҥҥэ Министиэристибэтиттэн ылыллыбыта.

2005 сылтан оскуоланы СӨ успуорка үтүөлээх үлэһитэ, көнүл тустууга ССРС успуордун маастара, уолаттарга Сэбиэскэй Сойуус чөмпүйүөнэ, Семен Семенович Морфунов дириэктэринэн анаммыта.

2005–2016 сыллар усталарыгар 1 Арассыыйа маастара, 7 Саха сирин маастардара, Арассыыйа таһымнаах турнирдарга 7 кыһыл көмүс, 25 үрүҥ, боруонса   мэтээли, 102 СӨ чөмпүйүөннэрэ, 182 оҕолорго призёрдар, 236 араас таһымнаах өрөспүүбүлүкэбитигэр ыытыллыбыт турнирдар чөмпүйүөннэрэ, 417 призёрдара иитиллибиттэрэ. Ол курдук, киэн тутта ааттыыр үөрэнээччилэрбитинэн буолаллар: Дьулус Яковлев, Петя Охлопков, Мичил Яковлев, Айсен Тимофеев, Оля Захарова, Ньургун Седалищев, Андрей Пугачёв, Роман Аржаков, ини-бии Вова, Изот Кривошапкиннар, Сайаана Батарина, Ньургун Пестряков, Ньургуйаана Смирникова, Сардаана Борисова уо.д.а.

Семён Семёнович үлэлиир кэмнэригэр улуус дьаһалтатын кытары сөптөөхтүк бииргэ үлэлэлэһэн, оҕо успуордун сайдыыта өйөнөн, усулуобуйа тэриллэн, улуус бүддьүөтүттэн оҕолор айаннарыгар анал бырагыраама быһыытынан үп көрүллүүтэ олохтоммута. Саҥа “УАЗ” микроавтобус масссыына үөрэх министиэристибэтиттэн бэриллэн оҕолор элбэх күрэхтэһиилэргэ кыттар буолбуттара, онон маастырыстыбалара биллэрдик эбиллибитэ.

Бу сылларга улууспут үөрэхтээһинин салалтатын Михаил Аркадьевич Никифоров, Егор Семенович Сидоров, Василий Николаевич Коркин, Константин Константинович Чичигинаров салайан элбэх көмөнү, өйөбүлү оҥорбуттара. Өр сылларга үлэлээбит тириэньэрдэргэ Иван Степанович Захаровка, Григорий Михайлович Кривошапкиҥҥа, Влад. Ник. Кривошапкиҥҥа, Светлана Николаевна Башаринаҕа, Павел Федорович Митиҥҥэ, Иван Прокопьевич Флегонтовка, Алексей Николаевич Терютиҥҥа, Дмитрий Николаевич Макаровка, Егор Савельевич Капитоновка, Семен Дмитриевич Васильевка, Данил Константинович Седалищевка, Павел Дмитриевич Собакиҥҥа, Валерий Михайлович Скрябиҥҥа оскуола салалтата дириҥник махтанар.

2016-2018 сыл оскуола дириэктэринан Дьулустан Васильевич Егоров ананан үлэлээбитэ. Бу сылларга улуус дьаһалтатын уурааҕынан Чурапчы киинигэр турар, 2013 сыллаахха XIX-c «Манчаары оонньууларын» көрсө тутуллан үлэҕэ киирбит Александр Иванович Федотов аатын сүгэр ыспартыыбынай комплекс ДЮСШ балаансатыгар бэриллэн, ситиһиилээх үлэ-хамнас ыытыллар.

2016 -2019сс.. Уһук Илиҥҥи федеральнай уокурукка ыспартыыбынай оскуола оҕолорун ситиһиилэрэ: 1-кы миэстэлээх 8, 2-с миэстэлээх 4, 3-с миэстэлээх 12, Арассыыйа таһымнаах күрэхтэһиилэргэ 1-кы миэстэлээх 12, 2-с миэстэлээх 12, 3-с миэстэлээх 14, норуоттар икки ардыларынааҕы турнирдарга 1-кы миэстэлээх 2, 3-с миэстэлээх 2.

2019с. түмүгүнэн РФ маастара Уйусхан Захаров 2020 сылга саанан ытыыга Арассыыйа оҕолорго сүүмэрдэммит хамаандатын састаабыгар, Миша Аржаков саанан ытыыга, Вова Кривошапкин тиэнискэ Саха сирин сүрүн хамаандатыгар киирдилэр. Кэнники сылларга ситиһиилээх оҕолорбут:  Уйусхан Захаров, Владислав Кузьмин, Петя Охлопков, Саяна Батарина, Изот Кривошапкин, Миша Пермяков, Ян Лукин, Витя Яковлев, Коля Сергеев, Михаил Аржаков, Миша Соловьёв, Вова Кривошапкин, Кеша Чичигинаров, Майя Фомина, Гоша Неустроев, Никита Элясов уо.д.а.

2019с. Чурапчыбыт улууһун ыспартыыбынай уопсастыбаннаһын санаатынан, улуус дьаһалтатын сөбүлэҥинэн, С.А. Новгородов аатын сүгэр Чурапчытааҕы орто оскуолабытыгар 5-с “б” ыспартыыбынай - естественнэй кылаас аһыллан, 24 оҕо үөрэхтэрин, дьарыктарын саҕалаатылар. Бу 6 сыллаах бырайыак сыллата 5-с кылаастан успуорка талааннаах, баҕалаах оҕолору хомуйан дьарыктыа, 5 сылынан 175 оҕо буолуоҕа. Материальнай техническай база сайдыытыгар улууспут дьаьалтата ойооьунунэн зал иьигэр болкон 2 этаж зал борьбы 370 42*9 м2 тутуллара былааннанар, проект 250 000 теленен федеральнай программа5а кэлэр сылга кыттабыт.

Улууспутугар таһаарыылаахтык үлэлии олорор Чурапчытааҕы федеральнай физическэй култуура уонна успуорт үнүстүүтүн ректорыныын Иннокентий Готовцевтыын уонна саха норуотун аан дойду таһымыгар таһаарбыт, Саха АССР, РСФСР, ССРС үтүөлээх тириэньэрэ, Саха АССР үтүөлээх учуутала, Д.П.Коркин аатынан Чурапчытааҕы ыспартыыбынай интэринээт-оскуолатын дириэктэриниин Николай Николаевич Гуляевтыын бииргэ үлэлээһиҥҥэ дуогабар түһэрсэн, былааннаах үлэ ыытыллар. Чуолаан дьарыктанар оҕолорбутун кэтээн көрүүгэ научнай лабораторияны кытта ыкса үлэ барар. Тренер-преподавателлэрбитин таьымнарын урдэтэр куурсугар анал уерэхтэри ытан, уопсай методическай кеме оноьуллар.

Бу 20 сыл устата оҕо успуордун оскуолатыгар элбэх ыччат үөрэнэн, иитиллэн таҕыста. Оҕолорбут үрдүкү успуорка ситиһиилэринэн биһиги киэн туттабыт, ол курдук Арассыыйа успуордун маастардара:  Жергина Нария, Миронов Николай, Аржаков Роман, Захаров Уйусхан, Яковлев Дьулус,Охлопков Петр, Соловьёв Михаил, Алексеев Василий уонна Саха өрөспүүбүлүкэтин успуордун маастардара Брызгаев Александр, Сивцев Николай, Седалищев Ньургун, Пугачёв Андрей, Аржаков Роман, Яковлев Роман, Монастырёв Пётр, Седалищев Николай, Яковлев Мичил, Строев Борис, Борисова Сардана, Батарина Саяна, Смирникова Ньургуяна. Оҕолорбут ситиһиилэрэ – бу 20 сылга улэлээбит тириэньэрдэр, кэлэктиип барытын үлэтин түмүгэ, ситиһиитэ буолар.

Махтанабыт улууспут дьаһалтатыгар Алексей Алексеевич Ноговицыҥҥа, үөрэх управлениетын салалтатыгар Павлова Тамара Васильевнаҕа, Посельскай Юрий Павловичка, бу сылларга оскуолабытын салайбыт салайааччыларбытыгар: В.С. Дьяконовка, С.С. Морфуновка, Д.В. Егоровка кинилэри кытары бииргэ үлэлээбит кэлэктииптэргэ. Күн бүгүн таһаарыылаахтык бииргэ үлэлии сылдьар кэллиэгэлэрбитигэр: С.П.Макаровка, С.С.Артемьевка, П.В.Егороваҕа, Е.П. Барахсановка, С.Н.Захароваҕа, тириэньэрдэргэ Н.Ф.Смирниковка, Н.К. Сивцевкэ, Г.И.Кривошапкиҥҥа, Е.С.Капитоновка, П.Д.Собакиҥҥа, С.К.Поповка, эдэр көлүөнэ тириэньэрдэрбитигэр уонна бары үлэһиттэрбитигэр.

Оскуолабыт, кэлэктииппит үлэтэ түмүктээх буоллун, таһыма сыллата үрдүү турдун. Оҕолорбут успуорка ситиһиилэнэ туруохтара диэн эрэнэбит. Бүгүҥҥү үбүлүөйдээх сылбытыгар үлэбит түмүгүн санаан туран бука барыгытын эҕэрдэлиибит, үлэҕэ үрдүк ситиһиини, чэгиэн доруобуйаны, чөл олоҕу баҕарабыт.

Яков ОКОНЕШНИКОВ, ДЮСШ дириэктэрэ, РФ уонна СӨ успуорка туйгуна.